Dịch thuật, Phiên dịch, Biên dịch

1. Tính chất dịch thuật

Dịch thuật là một hoạt động bao gồm luận giải của một đoạn văn trong một ngôn ngữ nào đó - văn nguồn - chuyên sang một ngôn ngữ khác thành mọt đoạn mới hay bản dịch mới.

Trong dịch thuật, có hai loại là phiên dịch hay là dịch nói và biên dịch hay là dịch viết..

Phiên dịch là sự chuyển đổi giữa hai loại ngôn ngữ trong việc diễn đạt cùng một thông tin. Biên dịch là sự chuyển đổi giữu hai loại văn tự trong diễn đạt cùng một thông tin. Người dịch thuật đạt chuẩn dịch nói có thể làm tốt công tác dịch viết. Nhưng nếu không có nền tảng dịch viết cũng như kiến thức ngữ pháp vững chắc thì khó nâng cao kỹ năng dịch nói. Vì thế khi đào tạo dịch thuật viên thì cần chút trọng công tác đào tạo dịch viết để có cơ sở phát triển kỹ năng dịch nói.

Phiên dịch là chiếc cầu nối giúp cho những người không nói cùng một ngôn ngữ có thể hiểu được điều mà người khác diễn đạt. Nói cách khác phiên dịch là đem thông tin được diễn đạt bằng ngôn ngữ này (gọi là ngôn ngữ nguồn) diễn đạt lại bằng ngôn ngữ khác (gọi là ngôn ngữ đích).

Phiên dịch có hai hình thức: dịch nói và dịch viết. Dịch nói là sự chuyển đổi giữa hai loại ngôn ngữ trong việc diễn đạt cùng một thông tin; dịch viết là sự chuyển đổi giữa hai loại văn tự trong việc diễn đạt cùng một thông tin. Dịch nói và dịch viết khác nhau về hình thức, nhưng tính chất thì giống nhau, quá trình phiên dịch về cơ bản cũng giống nhau.

2. Quá trình dịch thuật

Bạn cần chú ý những yếu tốt trước khi dịch thuật

- Đối tượng mô tả

- Làm chủ nội dung

- Tập tin nội dung

Phiên dịch là một quá trình từ nắm bắt ý tưởng đó tới diễn đạt ý tưởng đó bằng một ngôn ngữ khác. Lấy dịch viết làm ví dụ, khi dịch một bài văn, trước hết người dịch phải hiểu được văn bản gốc, sau đó mới dịch sang ngôn ngữ đích. Như vậy, rõ ràng khả năng hiểu ngôn ngữ nguồn là tiền đề, là cơ sở để diễn đạt lại bằng ngôn ngữ đích.

3. Tiêu chí đánh giá bản dịch

Trung thực và thông suốt dùng làm tiêu chí đánh giá bản dịch nên là một thể thống nhất chứ không phải là hai tiêu chí riêng lẻ trong việc đánh giá bản dịch. Nghĩa là một bản dịch tốt phải trung thành với nội dung và phong cách của nguyên bản, đồng thời đọc lên phải nghe thông suốt tự nhiên. Nếu bản dịch sai với ý tưởng của nguyên bản thì dù lối hành văn trau chuốt đến mấy cũng bằng vô dụng; ngược lại, lối hành văn cứng nhắc, cố trung thành với nguyên bản đến mức đọc lên nghe ngô nghê cũng không được gọi là bản dịch hay được. Do đó bản dịch cần đạt cả các tiêu chí: Tín, Nhã, Đạt (dùng từ Hán Việt dịch từ ba khái niệm tiếng Anh Faithfulness, Good form and Accuracy).

4. Phương pháp dịch thuật

- Dịch đúng nghĩa ( dịch trực tiếp):

Là phương pháp dịch thuật bản toàn hình thức ngôn ngữ của nguyên bản đồng thời bản dịch diễn đạt chính xác ý tưởng của nguyên bản, lối hành văn sáng, rõ ràng phù hợp với văn phạm của ngôn ngữ dịch. Đây là phương pháp dịch thực thụ

- Dịch ý:

Là phương pháp dịch đối chiếu vi phạm tôn chỉ của phiên dịch. Cốt là chuyển tải được ý tưởng của nguyên bản, và không phải tái hiện nguyên bản dưới lớp vỏ của ngôn ngữ khác. Trong TH này, người dịch phải tìm cách thoát khỏi cấu trúc trong nguyên bản.

Phiên dịch đúng nghĩa là dịch ý. Eugene A. Nida, dịch giả đương đại Mỹ nói rất hay: “Translation means translating meaning” ( Dịch thuật nghĩa là chuyển ý). Phương pháp dịch bảo toàn hình thức ngôn ngữ của nguyên bản (từ ngữ, cấu trúc câu, biện pháp tu từ...), đồng thời bản dịch diễn đạt chính xác ý tưởng của nguyên bản, lối hành văn sáng sủa rõ ràng, phù hợp với văn phạm của ngôn ngữ đích, phương pháp dịch này gọi là dịch trực tiếp. Phương pháp dịch trực tiếp có sự khác biệt về bản chất với phương pháp dịch đối chiếu. Dịch trực tiếp là một phương pháp dịch thực thụ, còn dịch đối chiếu vi phạm tôn chỉ của phiên dịch là dịch ý. Phiên dịch cốt chuyển tải được ý tưởng của nguyên bản, không phải là tái hiện nguyên bản dưới lớp vỏ của ngôn ngữ khác.

Tuy nhiên, do sự khác biệt về đặc trưng giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích, nên đôi khi phương pháp dịch trực tiếp không thể áp dụng được. Trong trường hợp đó, người dịch phải tìm cách thoát khỏi cấu trúc câu trong nguyên bản, dùng cấu trúc câu khác trong ngôn ngữ đích để diễn đạt lại ý tưởng đó. Vì vậy, người dịch phải hiểu thấu đáo nguyên bản, trên cơ sở đó sử dụng kỹ năng diễn đạt ngôn ngữ đích của mình để diễn đạt lại ý tưởng của nguyên bản. Phương pháp này gọi là dịch ý. Trong dịch ý, người dịch phải hiểu bao quát ý nghĩa của cả câu, thậm chí của cả đoạn để diễn đạt lại cho chính xác, không được thêm bớt hay thay đổi ý tưởng của nguyên bản, nếu không sẽ rơi vào lối dịch bừa.

Thông thường, một bản dịch không thể chỉ dùng một phương pháp dịch trực tiếp hay chỉ dịch ý. Phương pháp dịch trực tiếp rất tốt, nó bảo toàn được lối hành văn của nguyên bản, chỉ khi nào không thể dịch trực tiếp mới chọn phương pháp dịch ý.

5. Kỹ năng cần có của người phiên dịch

Công việc dịch thuật đòi hỏi ở người dịch nhiều kỹ năng. Trước hết, đó là trình độ ngôn ngữ (cả ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích ) phải cao. Ngoài ra, người dịch còn phải có vốn sống phong phú, kiên thức sâu rộng. Và một điều nữa, cũng như mọi ngành nghề khác, người dịch phải có thái độ cầu thị, không ngừng học hỏi để trau dồi, nâng cao trình độ của mình; làm việc nghiêm túc cẩn trọng, chỉ một thoáng bất cẩn là có thể xảy ra sai sót.

6. Nhiệm vụ của môn phiên dịch

Phiên dịch là một môn học rèn luyện kỹ năng – kỹ xảo. Cũng giống như các môn học rèn luyện kỹ năng – kỹ xảo khác, kỹ năng – kỹ xảo phiên dịch có được là nhờ quá trình luyện tập. Đương nhiên, từ cơ sở thực tiễn đó, người ta cũng quy nạp thành một số lý luận, dùng chúng để hướng dẫn thực tiễn, giúp cho việc luyện tập có kết quả hơn.